سفر به کارتاژ: شهری که تاریخ مدیترانه را تغییر داد

توفت کارتاژ؛ حقیقت تکان‌دهنده قربانی کودکان در شهر باستانی

کارتاژ کجاست؟

کارتاژ (Carthage)، یکی از مهم‌ترین شهرهای باستانی جهان، در شمال آفریقا و در ساحل شرقی دریاچه تونس در تونس امروزی واقع شده است. این شهر که از یک مستعمره فنیقی به پایتخت امپراتوری پونیک تبدیل شد، در هزاره اول پیش از میلاد بر مدیترانه غربی تسلط داشت. افسانه بنیان‌گذاری آن به ملکه الیسا (Dido) از تیر (Tyre) بازمی‌گردد که با حیله‌ای زمینی به اندازه پوست گاو را برای ساخت شهر به دست آورد. 

بنیان‌گذاری و رشد

کارتاژ در قرن نهم پیش از میلاد توسط مهاجران فنیقی از شهر تیر بنیان گذاشته شد. نام آن از واژه پونیک “qrt-ḥdšt” به معنای “شهر جدید” گرفته شده که به “تیر جدید” اشاره دارد. این شهر به سرعت به یک مرکز تجاری عمده تبدیل شد و یکی از ثروتمندترین شهرهای جهان باستان بود. در دوره هلنیستی، جمعیت آن با اسکندریه و انطاکیه رقابت می‌کرد و حتی هرودیان آن را دومین شهر بزرگ امپراتوری روم پس از رم می‌دانست. 

شهر در شبه‌جزیره‌ای با ورودی‌های دریایی قرار داشت و دو بندر مصنوعی بزرگ داشت: یکی برای تجارت و دیگری برای ناوگان دریایی با 220 کشتی جنگی. دیوارهای عظیم آن 37 کیلومتر طول داشت و شهر به چهار ناحیه مسکونی تقسیم شده بود که شامل مکان‌های مذهبی، بازارها، شورای شهر، برج‌ها، تئاتر و گورستان وسیعی بود. دژ مرکزی بی‌رسا (Byrsa) شامل معابد اشمون و تانیت، خانه‌های لوکس و گورستان توفت بود.

کارتاژ از طریق مستعمرات و شبکه‌های تجاری در اسپانیا، سیسیل و شمال آفریقا گسترش یافت و تا قرن هفتم پیش از میلاد به قدرت دریایی غالب تبدیل شد.

اقتصاد و جامعه

اقتصاد کارتاژ بر پایه تجارت، تولید و کشاورزی استوار بود. محصولات صادراتی شامل روغن زیتون، شراب (در آمفوراهای با نشان پونیک)، منسوجات (از جمله رنگ ارغوانی از صدف مورکس)، فلزات (سلاح‌ها و ابزارهای خانگی)، سفال، شیشه و اقلام طلایی بود. بازرگانان در شرکت‌های خانوادگی فعالیت می‌کردند و دولت از آنها در برابر دزدی دریایی حمایت می‌کرد و بازارها را انحصاری نگه می‌داشت.

کشاورزی پیشرفته بود و کتاب 28 جلدی ماگو (حدود 300 پیش از میلاد) در مورد آن، که به لاتین و یونانی ترجمه شد، بر مدیریت مزارع کوچک با زیتون، میوه، انگور و دام تمرکز داشت. ماگو بر رفتار خوب با کارگران تأکید می‌کرد، هرچند بازرگانان شهری اغلب مالک زمین‌های روستایی بودند.

جامعه طبقاتی بود: طبقه بازرگانان، مالکان روستایی (از جمله نخبگان شهری که به ویلاهای روستایی بازنشسته می‌شدند)، کارگران استخدام‌شده(پرولتاریای روستایی از بربرها)، بردگان (اغلب اسیران جنگی) و قبایل مستقل بربر. ساختار سیاسی ترکیبی بود: سوفت‌ها (رؤسای منتخب، یک یا دو نفر برای دوره یک‌ساله بدون قدرت نظامی) با شورای سالمندان (مشابه gerusia، مادام‌العمر و از ثروتمندان) و 104 قاضی برای نظارت مشورت می‌کردند. ژنرال‌ها ارتش‌های مزدور را رهبری می‌کردند و پس از جنگ پاسخگو بودند. مجامع مردمی در مسائل کلیدی رأی می‌دادند اما نفوذ محدودی داشتند. ارسطو آن را الیگارشی پایدار توصیف کرد بدون شورش یا دیکتاتوری، که شهروندان فقیر را از طریق مستعمرات ثروتمند می‌کرد.

شخصیت‌های برجسته شامل دیدو (بنیان‌گذار افسانه‌ای)، ماگو (نویسنده کشاورزی و ژنرال بازنشسته)، هانیبال (ژنرال بارسید و سوفت، معروف به اصلاحات) و هانو دریانورد (کاشف قرن پنجم) هستند.

فرهنگ و مذهب

فرهنگ پونیک ترکیبی از ریشه‌های فنیقی (زبان سامی، مذهب کانعانی) با سازگاری‌های محلی بود. مذهب بر تانیت (ملکه خدایان) و بعل همون تمرکز داشت؛ توفت شامل دفن نوزادان و حیوانات بود (بحث‌برانگیز به عنوان قربانی، با شواهدی از قربانی کودکان توسط برخی مطالعات تأیید شده). جامعه شامل لیبی‌فنیقی‌ها (با اجداد فنیقی)، بربرها (سهم‌داران، بردگان، مستقل) و رازداری در نوشته‌ها بود. ادبیات پونیک عمده‌ای باقی نمانده؛قطعات از معاهدات، گزارش هانو، کشاورزی ماگو و کتیبه‌ها.

جنگ‌های پونیک و نابودی

کارتاژ در سه جنگ پونیک با رم درگیر شد. جنگ اول (264–241 پیش از میلاد) بر سر سیسیل بود و با پیروزی رم و از دست دادن قلمرو کارتاژ پایان یافت. جنگ دوم (218–201 پیش از میلاد) شامل حمله هانیبال به ایتالیا بود که رم را تقریباً شکست داد اما با پیروزی سیپیو آفریکانوس به پایان رسید. جنگ سوم (149–146 پیش از میلاد) به محاصره سه‌ساله منجر شد؛ رم ناوگان را سوزاند، 50,000 نفر را به بردگی برد و شهر را ویران کرد. شواهدی از پاشیدن نمک بر زمین پس از نابودی وجود ندارد.

دوران پس از نابودی

کارتاژ در 146 پیش از میلاد توسط سیپیو امیلیانوس نابود شد. ژولیوس سزار آن را به عنوان کلونیای یونونیا (بعداً کارتاژ) بازسازی کرد و تا قرن اول میلادی به دومین شهر بزرگ رم (جمعیت ~500,000) تبدیل شد، مرکز استان آفریقا و انبار غله با غلات، زیتون و انگور. شامل آمفی‌تئاتر و آب‌راه‌ها بود. مسیحیت شکوفا شد؛ شوراهای مانند 397 (تأیید کتاب مقدس)، شخصیت‌هایی مانند ترتولیان و آگوستین با دوناتیسم مقابله کردند و معابد بت پرست مانند ژونو سلستیس را نابود کردند. واندال‌ها در 439 تحت گایسریک آن را تصرف کردند، مسیحیان را آزار دادند و رم را غارت کردند؛ بیزانس در 533–534 آن را بازپس گرفت و پایتخت آفریقای شمالی بیزانس کرد تا فتح مسلمانان.

امویان در 695–698 آن را تصرف کردند و در 698 برای جلوگیری از بازپس‌گیری ویران کردند؛ دیوارها، آب‌راه‌ها و بنادر نابود شد. در دوره عرب همچنان اشغال‌شده بود و حمام‌ها فعال بودند. صلیبیون در جنگ صلیبی هشتم آن را گرفتند و ساکنان را قتل‌عام کردند؛ حفصید محمد اول المستنصر در 1270 دفاعیه‌ها را ویران کرد. به حومه تونس منتقل شد و در 1919 شهرداری شد.

اهمیت باستان‌شناختی مدرن

نقشه‌برداری در 1830 توسط کریستین توکسن فالبه؛ کاوش‌ها توسط شارل ارنست بوله (1860)، آلفرد لوئیس دلاتر (1875) و باستان‌شناسان فرانسوی (1920ها) شواهد قربانی کودکان (کوزه‌های با استخوان‌ها) را آشکار کرد. موزه ملی کارتاژ در 1875 توسط شارل لاویژری تأسیس شد؛ موزه پالئو-کریستین (یونسکو، 1975–1984) نمایشگاه‌ها دارد. سایت میراث جهانی یونسکو (1979، فرهنگی، معیارهای ii, iii, vi) برای بقایای پونیک و رومی، شامل کاوش‌های بی‌رسا (1982 توسط سرژ لانسل، آشکارکننده خانه‌های پونیک). ویرانه‌ها شامل کلیسای سنت‌لوئیس، کاخ کارتاژ، حمام‌های آنتونینوس و آمفی‌تئاتر هستند. کارتاژ مدرن حومه تونس با ~21,276 ساکن (2013)، میزبان فرودگاه تونس-کارتاژ و کاخ ریاست‌جمهوری است.

سوالات متداول درباره شهر باستانی کارتاژ

1. کارتاژ توسط چه کسانی و در چه زمانی بنیان‌گذاری شد؟

کارتاژ در قرن نهم پیش از میلاد توسط مهاجران فنیقی از شهر تیر (Tyre) بنیان‌گذاری شد. طبق افسانه، ملکه الیسا (دیدو) بنیان‌گذار آن بود که با حیله‌ای زمینی به اندازه پوست گاو برای ساخت شهر به دست آورد.

2. بندرهای کارتاژ چه ویژگی‌هایی داشتند و چرا مهم بودند؟

کارتاژ دو بندر مصنوعی بزرگ داشت: یکی برای تجارت و دیگری برای ناوگان دریایی که ظرفیت 220 کشتی جنگی را داشت. این بندرها نقش کلیدی در تبدیل کارتاژ به یک قدرت دریایی و تجاری عمده در مدیترانه غربی ایفا کردند.

3. جنگ‌های پونیک چه بودند و نتیجه آن‌ها برای کارتاژ چه شد؟

جنگ‌های پونیک سه جنگ بین کارتاژ و رم بودند. جنگ دوم با حمله هانیبال به ایتالیا مشهور است. در جنگ سوم (149–146 پیش از میلاد)، رم کارتاژ را محاصره کرد، شهر را ویران نمود و 50,000 نفر را به بردگی برد.

4. توفت در کارتاژ چه بود و چرا بحث‌برانگیز است؟

توفت یک مکان مقدس قربانی بود که در آن نوزادان و حیوانات دفن می‌شدند. برخی مطالعات شواهدی از قربانی کودکان را تأیید کرده‌اند، که این موضوع را به یکی از جنبه‌های بحث‌برانگیز مذهب پونیک تبدیل کرده است.

5. کارتاژ پس از نابودی توسط رم چه سرنوشتی داشت؟

ژولیوس سزار کارتاژ را بازسازی کرد و آن به دومین شهر بزرگ امپراتوری رم تبدیل شد. در دوران رومی، شامل بناهایی مانند حمام‌های آنتونینوس بود و بعدها تحت کنترل واندال‌ها، بیزانس و مسلمانان قرار گرفت.

نتیجه‌گیری

کارتاژ نمادی از قدرت دریایی، تجارت و درگیری‌های تاریخی است که تأثیر عمیقی بر مدیترانه گذاشت. از بنیان‌گذاری فنیقی تا نابودی رومی و بازسازی‌های بعدی، تاریخ آن لایه‌های پیچیده‌ای از فرهنگ، اقتصاد و سیاست را نشان می‌دهد. امروزه،محوطه‌های آن بینش ارزشمندی به جهان باستان ارائه می‌دهند و میراث آن در تونس مدرن ادامه دارد.

گرد آوری:بخش گردشگری ساختمان‌یار